Lokale inzet lokaal belonen

Artikel in Lokaal

Sander Van Parijs

Dit artikel verscheen eerder in het vakblad "Lokaal" van de Vlaamse Vereniging voor Gemeenten en Steden (VVSG), editie juli/augustus 2018.

Het gaat hard voor gemeenschapsmunten in Vlaanderen. Eind juni lanceren negen gemeentebesturen, de afvalintercommunale Limburg.net en de provincie de Limburgse munt LimbU. In mei legden de organisaties achter de Mechelse Koekoek hun eerste ei, terwijl de Gentse politieke meerderheid ballonnetjes oplaat over een heuse stadsmunt.

De nieuwe gemeenschapsmunten sluiten aan bij een aardig groeiend gezelschap van kleine en grotere initiatieven. Zo hebben we onder meer de Torekes (Gent), Pluimen (Ledeberg), Troeven (Turnhout), Klavertjes (Zedelgem) en Buurtijd (Antwerpen Berchem). Almaar meer lokale besturen en organisaties experimenteren dus met gemeenschapsmunten.

De maatschappelijke uitdagingen voor lokale gemeenschappen zijn vandaag complex. Sociale, ecologische en economische kwesties zijn steeds vaker met elkaar vervlochten. Daardoor tellen ze belanghebbenden uit diverse hoeken van de samenleving. Een gemeenschapsmunt is dan één mogelijke oplossing om meerdere zaken tegelijk cocreatief aan te pakken. Met zo’n munt kun je op een slimme manier mensen en organisaties met het beleid verbinden. Zo zal de LimbU mensen belonen die pesticidevrij tuinieren of zwerfvuil opruimen. Met die verdiende LimbU kunnen ze vervolgens bij de lokale middenstand terecht. Zo bereik je als lokale overheid twee concrete doelstellingen in één actie. Je promoot én duurzaamheid én de lokale handel. Dat doe je niet door te sanctioneren, maar door een duwtje te geven aan het gedrag dat je waardeert.

Een gemeenschapsmunt staat of valt met zijn lokale verankering en professionele omkadering.

Sociaal netwerk en engagement

Een gemeenschapsmunt is dus geen doel op zich maar een beleidshefboom. Het gaat over het realiseren van een programma; over de kruisbestuiving van mensen en hun wensen, organisaties en hun activiteiten. Dat is ook zo bij het sociale project Buurtijd in Berchem, waar burgers voor hun vrijwillige inzet ‘Buurtijd’ verdienen en deze kunnen verzilveren voor een wederdienst, zoals een maaltijd in het buurtrestaurant of een klusje. ‘Een lokale munt is een instrument om mensen te versterken,’ stelt de Berchemse districtsschepen Edwin De Cleyn. ‘Zo leren buren elkaar beter kennen, dit maakt Berchem warmer.’ De gemeenschapsmunt versterkt dus het sociale netwerk in de buurt, met extra oog voor mensen uit sociaal kwetsbare situaties. Zij maken in praktijk ongeveer de helft van de deelnemers uit. ‘Het helpt ook mensen om hun klusjes te laten uitvoeren, zich te laten vervoeren of iets bij te leren,’ zegt De Cleyn nog. Na vier jaar werking hebben de vrijwilligers intussen meer dan 5000 uren gepresteerd, enkel de Torekes uit Gent doen beter met bijna 9000 uren aan buurt-, buren- en milieuzorg. Het is opmerkelijk dat deze uren in beide programma’s nagenoeg helemaal bijkomend zijn op de vrijwillige inzet die daarvoor al in de buurt werd gepresteerd.

Leefbare gemeente en warme gemeenschap

Intussen zijn in Limburg met de aankomende lancering van de LimbU de verwachtingen hooggespannen. ‘We willen inwoners die zich inzetten voor onze gemeente extra in de kijker zetten,’ vertelt Lummens communicatieambtenaar Natalie Bruninx. ‘Hun engagement draagt bij tot een mooie en leefbare gemeente. Daar mogen ze voor beloond worden. Met de LimbU kunnen we dit realiseren en willen we een warme gemeenschap creëren. Zo trachten we ook de betrokkenheid van meerdere burgers in onze gemeente te versterken.’ Voor Beringen is het verhaal niet helemaal nieuw. Zij waren er al bij met de E-portemonnee, de voorloper van de LimbU, die sterk vanuit de doelstellingen van de afvalintercommunale vertrok. ‘Door naast duurzaamheid ook de kernwaarden gemeenschapszin en lokale producten op te nemen zal het project in de werking van meerdere stadsdiensten worden geïntegreerd, wat het succes zeker zal vergroten,’ zegt An Leyssens, diensthoofd milieu van Beringen. ‘De LimbU is een concreet instrument om de circulaire economie en een beleid voor smart cities gestalte te geven,’ vult deputé Ludwig Vandenhove aan. ‘Het is een middel om mensen die er in welke vorm dan ook aan meewerken, te belonen. Bovendien is het voor mij alternatief geld dat niet in waarde daalt of stijgt en dat in die zin “ontsnapt” aan ons economisch systeem.’ Een belangrijk element is dan ook de deelname van de lokale handel, waar mensen hun LimbU kunnen verzilveren.

Met een gemeenschapsmunt kun je op een slimme manier mensen en organisaties met het beleid verbinden.

Een gemeenschapsmunt staat of valt met zijn lokale verankering en professionele omkadering. De wil moet echt bestaan om de gemeenschapsmunt als beleidsinstrument in een aantal domeinen en programma’s mee te nemen en in te schuiven. De lokale verankering en de enthousiaste medewerkers ziet Edwin De Cleyn als een belangrijke succesfactor van Buurtijd: ‘Het buurtcentrum Posthof is al vele jaren goed geworteld in Berchem, ik denk dat dit erg belangrijk is. Het biedt een dak en een waaier aan activiteiten: ontmoetingscentrum, webpunt, sociaal restaurant, stadsakker, jeugdwerking, ze hebben een groot netwerk en onderhouden dat goed.’ Er moet ook een duidelijk programma zijn, met een aantrekkelijke waaier aan verdien- en verzilveractiviteiten. Bij de LimbU omschrijft elke gemeente haar acties. Zo is er in Beringen de beleidsdoelstelling ‘werken aan een propere stad’. ‘De gemeente geeft LimbU aan de Mooimakers die op regelmatige basis het openbaar domein helpen opruimen,’vertelt An Leyssens. Daarover moet wel flink gecommuniceerd worden. ‘De sterktes zijn volgens mij dat het een zeer gebruiksvriendelijk systeem is en dat er veel marketing voor zal gebeuren,’ gaat An Leyssens verder. ‘De zwakte zit dan weer in het feit dat de munt genoeg zal moeten “leven” om een succes te zijn, mensen zouden echt LimbU moeten willen verdienen. Dit was ook een groot knelpunt bij de E-portemonnee, ondanks allerlei acties was de gemiddelde burger nog steeds niet op de hoogte van het bestaan ervan.’ ‘De communicatie is heel belangrijk,’ beaamt Ludwig Vandenhove.‘Die gebeurt het best in combinatie met andere initiatieven, zodat de burgers het geheel zien.’

Meer vliegen in één klap

Een gemeenschapsmunt is dus niet zomaar de zoveelste cadeaubon of shopkaart. Door een uitgebalanceerd programma van acties samen te stellen probeer je verschillende vliegen in één klap te slaan. Door verschillende partijen te verbinden wil je een sneeuwbal laten rollen. Door de munt lokaal te doen circuleren mik je op een multiplicatoreffect. Een gemeenschapsmunt hoeft andere systemen zoals een lokale cadeaubon of de Uitpas niet in de weg te staan. Het kan een perfecte aanvulling zijn. Bovendien is het technisch gezien vrij eenvoudig om bijvoorbeeld een Uitpas als LimbU-kaart te gebruiken en omgekeerd. Daarnaast kunnen desgewenst afspraken gemaakt worden over het omruilen van munten en punten.

Hoe begin je nu aan een eigen gemeenschapsmunt? ‘Bereid je goed voor, zoek een goede drager voor een lokale munt. Laat het groeien, en steun het,’ geeft Edwin De Cleyn mee. ‘Probeer het niet politiek te recupereren, doe gewoon mee zoals de anderen. Laat het netwerk van het netwerk zijn.’ Je start een gemeenschapsmunt dus niet zonder netwerk, maar je kunt gerust stap voor stap werken. ‘In die zin is het beter kleinschalig te beginnen dan heel het project ineens te willen uitrollen,’ zegt Ludwig Vandenhove. Bij het definiëren van de acties mag je ook niet zomaar al bestaande beloningen vervangen. ‘De beloning moet nieuw zijn,’ benadrukt de deputé. ‘En niet in de plaats komen van een vrijwilligersvergoeding.’ Morrelen aan vanzelfsprekend geworden voordelen kan immers sterke aversie opwekken bij al actieve vrijwilligers. Dat kun je vermijden door cocreatief acties te bepalen. Maar je hoeft ook zelf niet het warme water uit te vinden. De lokale besturen in Limburg kunnen hun licht opsteken bij de negen gemeenten die nu met de LimbU starten of bij een van de andere initiatieven elders in Vlaanderen. Voelt u het kriebelen? Wie weet wordt uw dorp of stad dan de volgende uitmuntende gemeente.

Op 25 oktober 2018 plant Muntuit de opleiding ‘Gemeenschapsmunten voor beginners’ voor lokale besturen.