Het donutmodel van Kate Raworth geeft daar een helder antwoord op: een economie moet opereren binnen een veilige en rechtvaardige ruimte. Een gezonde economie opereert binnen een sociale ondergrens (niemand mag onder een menswaardig minimum zakken), en een ecologisch plafond (de planetaire grenzen mogen niet overschreden worden). De ruimte daartussen is wat Raworth de donut noemt: de veilige en rechtvaardige zone waarin een samenleving kan gedijen.

Maar één vraag blijft vaak onderbelicht: welk geldsysteem maakt die economie mogelijk? Raworth biedt een helder kader en een rijke set aan principes, maar op praktisch vlak worden de details niet altijd diep uitgewerkt. Daar wordt het werk van Bernard Lietaer heel relevant. Zijn werk over complementaire munten is een serieus en empirisch onderbouwd pleidooi voor monetaire diversiteit als voorwaarde voor een veerkrachtige, rechtvaardige economie. Complementaire munten zijn geen utopisch randverschijnsel, zoals dikwijls gedacht wordt: ze bestaan al decennialang en functioneren in tientallen steden wereldwijd. Wie Raworth en Lietaer samen leest, krijgt meer dan de som der delen.

Twee diagnoses, één systeemprobleem

Raworth en Lietaer vertrekken vanuit dezelfde fundamentele kritiek op de hedendaagse economie: het systeem is structureel verslaafd aan groei. Raworth beschrijft die verslaving aan de hand van haar symptomen — sociale uitsluiting, ecologische overschrijding, financiële instabiliteit — en dieperliggende mechanismen. Ze tekent ook de contouren van een economie die zich daarvan heeft bevrijd.

Lietaer legt de monetaire “mechanica” bloot die aan die verslaving ten grondslag ligt. Zijn kernargument is ontnuchterend eenvoudig: het dominante geldsysteem creëert geld als schuld, met rente. Dat betekent dat er altijd meer geld terugbetaald moet worden dan er gecreëerd werd. Stel: een bank leent 1.000 euro uit, maar eist 1.050 terug. Die extra 50 euro bestaat nergens — ze moeten dus eerst verdiend worden, via nieuwe productie. Dat is alleen mogelijk als er additionele diensten of producten voortgebracht worden, dus als er groei gecreëerd wordt. Het is duidelijk dat groei dan geen beleidskeuze meer is, maar een structurele noodzaak ingebakken in de architectuur van het geldwezen zelf.

Een economie die binnen de donut wil blijven, maar het onderliggende geldsysteem onaangeroerd laat, werkt tegen een permanente tegenwind in. Het overschrijden van zowel de boven- als ondergrenzen is dan haast een wetmatigheid. Lietaer ontleedt een van de diepste oorzaken waarom we zo moeilijk tot de rechtvaardige en ecologisch verantwoorde donut-economie komen.

Economie als ecosysteem

Wie Raworth en Lietaer naast elkaar legt, valt iets op: ze spreken dezelfde taal. Beiden lenen bewust en uitgebreid van de ecologie om economische fenomenen te beschrijven. Raworth pleit voor systemen die zichzelf vernieuwen, die afval als grondstof behandelen, die leven ondersteunen in plaats van uitputten.

Een monocultuur van geld

Lietaer maakt de ecologische analogie expliciet op monetair vlak. Gezonde ecosystemen worden gekenmerkt door biodiversiteit: een veelheid aan soorten die elkaar in evenwicht houden en die het systeem als geheel veerkrachtig maken. Een monocultuur — hoe productief ook op korte termijn — is kwetsbaar. Eén ziekte, één schok, en het hele systeem geraakt in ernstige problemen.

Complementaire munten als missing link

Hetzelfde geldt, betoogt Lietaer, voor monetaire systemen. Een economie die volledig afhankelijk is van het klassieke muntsysteem, dus gebaseerd op schulden en daardoor op groei gericht, is een monetaire monocultuur. Ze is efficiënt in goede tijden, maar breekbaar in crisistijd. Lietaer ziet ten andere de toenemende instabiliteit van het monetair systeem als één van de vier grote crisissen van onze maatschappij. Een ecosysteem van complementaire munten naast de officiële valuta maakt een stedelijke of regionale economie fundamenteel veerkrachtiger. Juist die veerkracht en diversiteit is een kernbegrip in Raworths regeneratieve denken.

Wat complementaire munten doen

1. Onzichtbare waarde zichtbaar maken

In elke gemeenschap bestaat een enorme hoeveelheid aan onbenutte vaardigheden, tijd en zorgcapaciteit die buiten het officiële economische circuit blijft — niet omdat ze geen waarde heeft, maar omdat het gangbare geldsysteem die waarde niet ziet of niet kan vergoeden. Complementaire munten kunnen die capaciteit mobiliseren en helpen grote maatschappelijke uitdagingen zoals de vergrijzing of sociale uitsluiting op te vangen.

De wijkmunt Buurtijd in Antwerpen-Berchem, ook wel Buur genoemd, is een goed voorbeeld. Het initiatief ontstond vanuit een duidelijk doel: buren dichter bij elkaar brengen, kwetsbare buurtbewoners sterker betrekken en onderlinge hulp vanzelfsprekend maken. Buurtbewoners verdienen één Buur voor elk uur dat ze zich inzetten voor iemand anders. Dat kan gaan om boodschappen doen, plantjes water geven, een boormachine uitlenen of een buurtbewoner ondersteunen die wat extra hulp nodig heeft. Via Buurtijd worden ook helpende handen voor het buurthuis en buurtactiviteiten gewaardeerd.

2. Lokale kringlopen versterken

Een chronisch probleem in stedelijke economieën is dat koopkracht weglekt: geld dat lokaal wordt verdiend, verdwijnt via grote ketens en digitale platforms naar elders. Complementaire munten die enkel lokaal of regionaal circuleren, creëren een economische kringloop die de lokale gemeenschap versterkt.

De wijkmunt Torekes bijvoorbeeld zet sinds 2010 in het Gentse Rabot-Blasaintvest in op buren-, buurt- en milieuzorg. De inzet van de wijkbewoners voor deze doelen wordt in Torekes gewaardeerd. Met deze munt kunnen zij een moestuin huren, in het sociaal restaurant gaan eten, bij de lokale handelaar inkopen doen, enzovoort.

3. Gedrag sturen zonder te dwingen

Misschien wel de meest veelbelovende functie voor gemeenschappen die het donutmodel omarmen: complementaire munten kunnen expliciet gekoppeld worden aan gedrag dat de gemeenschap wil stimuleren. Denk aan een stedelijke munt die verdiend wordt via deelauto’s, lokale voedselaankopen, vrijwilligerswerk of energiebesparing, en die uitgegeven kan worden bij lokale handelaars of voor stedelijke diensten. De munt wordt zo een beleidsinstrument dat niet dwingt maar stuurt, en dat waarden beloont die het officiële prijsmechanisme negeert.

Een goed voorbeeld zijn de klimaatbonussen binnen het Chiemgauer-systeem, in de regio München. Deze bonussen — uitbetaald in complementaire munten — belonen aankopen en acties met een positief effect op CO₂-reductie. Het initiatief wordt gesponsord door het Duitse Ministerie van Economie & Klimaat en het Nationale Klimatschutz Initiative. Na drie jaar heeft het klimaatbonusproject meer dan 10.000 ton CO₂ bespaard.

Geen wondermiddel, wel een hefboom

Er is nuance geboden. Complementaire munten zijn geen wondermiddel: ze creëren de sociale ondergrens niet. Een menswaardig inkomen, toegankelijke gezondheidszorg, goed onderwijs, betaalbare huisvesting, dat vereist publieke financiering, herverdeling en beleid, dus duidelijke maatschappelijke en politieke keuzes. Maar hierbinnen kunnen complementaire munten een belangrijke rol spelen.

Besluit: de monetaire dimensie van de regeneratieve economie

Raworth stelt de juiste vragen en biedt een helder kader: hoe opereren we binnen planetaire grenzen terwijl niemand onder de sociale vloer zakt? Maar wie Lietaer leest naast Raworth, beseft dat het monetaire luik van die ambitie grotendeels onontgonnen terrein blijft.

De vraag is niet óf complementaire munten een rol kunnen spelen. Het is duidelijk dat ze latente capaciteit activeren, lokale economische kringlopen versterken en gedrag sturen in de richting van de waarden die de donut-economie nastreeft.

De vraag is hoe steden, organisaties en gemeenschappen die rol bewust en strategisch kunnen inzetten. Niet als experiment in de marge. Maar als onderdeel van een bredere transitie.

Wat als we geld niet langer zien als een neutraal gegeven… maar als een hefboom voor verandering? Benieuwd hoe zo’n systeem er concreet kan uitzien in jouw stad of organisatie?

Urbain is een platform dat complementaire munten inzet om lokale engagementen meetbaar en uitwisselbaar te maken. Ontdek hoe Urbain lokale engagementen zichtbaar maakt en versterkt.